Polski big-beat przez pierwsze lata żył nie na długogrających płytach, tylko na małych, siedmiocalowych singlach i EP-kach z czterema piosenkami, tzw. czwórkach, które kupowało się za kieszonkowe i zużywało do cna. Jedną z nich, „Dziwny jest ten świat" Niemena, znają dziś nawet ci, którzy nigdy nie słyszeli określenia „polski big-beat".
Czytaj także: Skróty i oznaczenia na płytach winylowych: kompletny słownik
Czym był big-beat i dlaczego „czwórki"?
Nazwa „big-beat" miała chronić przed wyrażeniem „rock and roll", które w PRL kojarzyło się z kulturą Zachodu. Impresario Franciszek Walicki znalazł ją podobno we francuskim tygodniku muzycznym. Pierwszym zespołem, który nagrał rock’n’rolla w Polsce, byli założeni w Gdańsku w 1960 roku Czerwono-Czarni, a główną formą wydawniczą przez lata były EP-ki, nazywane niekiedy również czwórkami (z powodu czterech utworów, jakie mieściły). Uznaje się, że polski big beat był stylistycznie bardzo szeroki i stanowił fundament dla rozwoju późniejszego rocka.
Dlaczego polski big-beat rzadko trafiał na longplaye?
W pierwszej połowie lat 60. królowały czwórki i single. Czerwono-Czarni i Niebiesko-Czarni wydawali EP-ki (pierwszy polski rock’n’rollowy minialbum, „Elevator Rock" Czerwono-Czarnych, ukazał się w 1961 roku), do tego dochodziły składanki z różnymi wykonawcami i „pocztówki dźwiękowe": płyty tłoczone na cienkim PCV, wydawane legalnie przez prywatną inicjatywę, które były jedyną powszechnie dostępną drogą posiadania nagrań.
Powód? Płyty w PRL tłoczył państwowy monopolista, Polskie Nagrania, który, jak oceniano po latach, nigdy nie nadążał za oczekiwaniami słuchaczy co do liczby i jakości płyt z muzyką młodzieżową. Czwórka była też mniejszą i tańszą alternatywą dla longplaya, więc łatwiej było ją zatwierdzić i wydać. Zmiana przyszła około 1966 roku, gdy ukazały się pierwsze albumy czołowych grup. Dla wielu zespołów, zwłaszcza amatorskich, EP-ka i tak pozostała jedyną płytą w karierze.
Wiecej siódemek z polską muzyką!
Najważniejsze polskie longplaye big-beatu z lat 60.
Tytuły, od których zaczęła się era albumów, to przede wszystkim:
- Czerwone Gitary, „To właśnie my" (1966, Pronit): nagrany w dwa dni, sprzedał się w 160 tys. egzemplarzy. Kolejne albumy sprzedawały się jeszcze lepiej: „Czerwone Gitary 2" (1967) rozeszły się w 240 tys. egzemplarzy, a „Czerwone Gitary 3" (1968) w 220 tys.
- Czerwono-Czarni, „Czerwono-Czarni" (1966, Muza) i „17.000.000" (1967): pierwsze albumy zespołu, który wcześniej wydawał przede wszystkim EP-ki
- Skaldowie, „Skaldowie" (1967, Pronit)
- Czesław Niemen, „Dziwny jest ten świat" (1967, Muza): pierwsza w Polsce płyta, która dostała status złotej płyty (grudzień 1968)
- Blackout, „Blackout" (1967): jedyny longplay pierwszego zespołu Tadeusza Nalepy, z wokalem Stana Borysa
- Polanie, „Polanie" (1968, Muza): pierwszy polski zespół rhythm’n’bluesowy, założony w 1965 roku w Łodzi, z jedną płytą długogrającą
- Breakout, „Na drugim brzegu tęczy“ (1969): uważany za pierwszą w pełni rockową płytę w Polsce, z przebojem „Gdybyś kochał, hej"
Siódemki z katalogu Vinyl Tamka, które mogą zainteresować kolekcjonerów
Chochoły, „Naście lat" (1966)

Warszawski zespół założony na przełomie 1962 i 1963 roku przez Tomasza Butowtta i Jana Goethla, który nazwę przejął po szkolnej grupie z liceum. W 1966 roku Chochoły nagrały dwie najlepsze EP-ki, a ta jest uznawana za jeden z najlepszych przykładów polskiego garażowego grania. Z muzykami Chochołów Niemen założył później Akwarele.
Kawalerowie, „Jeszcze nie wiem nic o tobie" (1966)

Warszawski zespół z 1964 roku, który grał tylko dwa lata i rozwiązał się pod koniec 1966 roku. To jedna z trzech jego EP-ek (Pronit). Piosenka tytułowa ma prosty riff w stylu Spencer Davis Group.
Alibabki & Tajfuny, „Dlaczego niedźwiedź w zimie śpi" (1966)
Wspólna EP-ka żeńskiego zespołu wokalnego Alibabki (działającego od 1963 roku) i zespołu instrumentalnego Tajfuny, wydana przez Pronit w 1966 roku, rok po „W rytmach Jamajca Ska". Płyta ukazała się w typowej dla Pronitu fabrycznej kopercie (company sleeve) bez indywidualnej grafiki, a taką kopertę mają też inne EP-ki z tego rocznika (np. Chochołów).
Pierwsze polskie ska
W 1965 roku Alibabki nagrały z Tajfunami czteroutworową EP-kę „W rytmach Jamajca Ska" (Veriton), uważaną za pierwszą polską płytę ska i jedno z najwcześniejszych nagrań tego gatunku w Europie kontynentalnej. Znalazły się na niej „Dykcja dla wszystkich", „Już nie twist", „Wash-Wash-Ska" i „Echo-Ska", a jamajskie wzorce słychać w dętych riffach i wyraźnej linii basu. Pomysł podsunął podobno kierownik muzyczny Alibabek, Juliusz Loranc.
Z dzisiejszej perspektywy to ska raczej zbyt słodkie, by porwać do tańca buntowniczą młodzież, a po latach nawet same Alibabki miały zapomnieć o tym epizodzie. W 2015 roku, w 50. rocznicę, powstał projekt „Tribute to Alibabki", w którym zespół wspólnie z warszawskimi The Bartenders nagrał piosenki z EP-ki na nowo. Wytwórnia Veriton należała do katolickiego stowarzyszenia PAX, a jej płyty tłoczono w niewielkich nakładach, co tłumaczy dzisiejszą rzadkość tego wydania. Alibabki śpiewały też w tle przebojów z naszej listy: w „Dziwny jest ten świat" Niemena i na debiucie Breakoutu.
Pesymiści, „Nocny spacer“ (1966)

Zespół, w którym grał m.in. Marek Ałaszewski, późniejszy muzyk Klanu. "Mówiłem jej, że ją kocham" jest coverem kawałka The Zombies "She's Not There".
Blackout, „Spotkamy się w moim śnie" (1966)

Blackout założył w 1965 roku w Rzeszowie Tadeusz Nalepa z Mirą Kubasińską i Stanisławem Guzkiem (Stanem Borysem). W lutym 1968 roku zmienił nazwę na Breakout. Dziś uważany jest za jeden z najważniejszych polskich zespołów.
Czesław Niemen & Akwarele, „Dziwny jest ten świat / Jaki kolor wybrać chcesz" (1967)

Piosenkę tytułową Niemen wykonał 23 czerwca 1967 roku na festiwalu w Opolu. Album z tym utworem jako pierwszy w Polsce dostał złotą płytę (grudzień 1968, 160 tys. egzemplarzy).
Breakout, „Gdybyś kochał, hej" (1969)

Piosenka w styczniu i lutym 1969 roku zdobyła szczyt radiowej listy przebojów. Do niej i do „Poszłabym za tobą" nakręcono teledyski, co w tamtych czasach było nowością.
Kto nagrywał tylko EP-ki albo dla radia?
Dla wielu zespołów EP-ki były jedynymi płytami w karierze. Chochoły, Kawalerowie i Pięć Linii trafiły na EP-ki w ramach serii, którą Polskie Nagrania zaczęły wydawać w 1966 roku, a wcześniej takie zespoły odsyłano do marki Veriton. Duet Romuald i Roman nagrał jedną EP-kę, a reszta jego nagrań przetrwała w archiwum Polskiego Radia i ukazała się po latach na dwupłytowej składance.
Podobnie było z innymi zespołami: Kawalerowie nagrali znacznie więcej, niż wydano za ich życia, a pełny dorobek poznajemy dopiero z płyt kompaktowych (m.in. „Gwiazdy polskiego big-beatu"). Część tych nagrań wróciła na winyl w latach 80. w serii „Z archiwum polskiego beatu" (Muza).
Ile kosztują siódemki z polskim big beatem?
W naszym katalogu siódemki z polskim big-beatem zaczynają się od około 80–90 zł, a te najrzadsze potrafią kosztować nawet 300-400 zł. Różnica jest duża, bo cena zależy od kilku rzeczy jednocześnie:
Rzadkość i nakład. Polskie Nagrania były w latach 60. właściwie jedyną wytwórnią w kraju, a część EP-ek wydawano w niewielkich nakładach. Dotyczy to zwłaszcza płyt amatorskich zespołów oraz marki Veriton, której płyty tłoczono w małych seriach. Im mniej egzemplarzy przetrwało, tym wyższa cena, dlatego płyty oznaczone u nas jako rzadkie (RARE) są zwykle najdroższe.
Znaczenie płyty. Więcej kosztują wydania, które zapisały się w historii, na przykład uchodzące za pierwsze w swoim gatunku, z przebojem znanym do dziś albo od zespołu, który później zrobił wielką karierę. Nazwisko pomaga, ale nie jest wszystkim: EP-ka gwiazdy bywa tańsza niż mało znanego zespołu, jeśli tej drugiej prawie nie widać na rynku wtórnym.
Stan płyty i okładki. Siódemki z lat 60. były słuchane na prostych gramofonach, więc egzemplarz bez trzasków i zagnieceń okładki jest dużo rzadszy niż zużyty. Różnica między stanem excellent a very good może oznaczać znaczącą różnicę w cenie, więc przed zakupem warto sprawdzić opis konkretnego egzemplarza.
Okładka. Część EP-ek wyszła w fabrycznych kopertach bez indywidualnej grafiki (company sleeve), a część w osobnych okładkach. Zachowana, ładna okładka podnosi wartość, a jej brak lub zniszczenie obniża.
Wydanie. Oryginalne polskie tłoczenie z epoki jest cenione bardziej niż późniejsze wznowienia, np. z serii „Z archiwum polskiego beatu" z lat 80.
Dobra wiadomość dla początkujących jest taka, że żeby zacząć kolekcjonować polski big-beat, nie trzeba kupować od razu najdroższych pozycji. Wiele znanych tytułów kosztuje kilkadziesiąt złotych, a rzadkie perełki można dołożyć później.
Szukasz polskich siódemek? Przejrzyj kategorię Single 7", Polska i Czesław Niemen albo wpadnij na Chmielną 20.
Tekst: Alicja Cembrowska
Zdjęcie: wikipedia.ru